Học thêm một điều, hay thực sự thay đổi cách làm?

Quý này, tôi muốn dành nhiều thời gian hơn cho việc học marketing và quảng cáo. Không chỉ một hình thức: sách, sách nói, podcast, video, khóa học, những góc nhìn của người làm nghề và cả những điều tình cờ bắt gặp trong quá trình tìm hiểu. Nhưng trong kế hoạch ấy có một điều khiến tôi nghĩ lâu hơn chuyện sẽ đọc cuốn nào trước: đến cuối quý, mình sẽ biết điều gì đã thực sự thay đổi vì những thứ mình học?

Câu hỏi này hơi khó chịu. Nó không cho phép tôi kết thúc việc học ở một danh sách đã hoàn thành. Đọc xong một chương sách có thể đem lại cảm giác tiến bộ. Nghe xong một podcast trong lúc di chuyển cũng vậy. Nhưng cảm giác mình đã hấp thụ rất nhiều điều không nhất thiết phản ánh những gì mình có thể làm tốt hơn khi trở lại với công việc.

Tôi không muốn biến mọi phút đọc sách thành một chỉ tiêu năng suất. Có những cuốn sách đáng đọc đơn giản vì chúng mở rộng thế giới của người đọc. Có những ý tưởng cần nhiều thời gian nằm yên trước khi kết nối với kinh nghiệm. Tuy vậy, khi chủ động dành một phần thời gian học để nâng cao chất lượng công việc, có lẽ cũng nên thành thật về điều mình mong đợi từ khoản đầu tư ấy.

Chúng ta rất dễ đếm những điều dễ đếm

Số cuốn sách đã đọc, số giờ nghe, số khóa học đã hoàn thành hay số trang ghi chú đều là những con số dễ ghi lại. Chúng tạo ra cảm giác trật tự. Một tuần bận rộn vẫn có thể kết thúc bằng một danh sách đáng hài lòng: đã nghe thêm hai chủ đề, ghi chú thêm vài ý tưởng, lưu thêm một số ví dụ.

Những con số ấy không vô nghĩa. Chúng cho thấy mình đã dành thời gian và tạo điều kiện để tiếp xúc với kiến thức. Với người thường xuyên bị cuốn vào công việc, bảo vệ được thời gian học đã là một nỗ lực thật. Nhưng giữa có học và học có tác dụng vẫn còn những câu hỏi khác mà danh sách hoạt động chưa trả lời.

Tôi có nhìn thấy một vấn đề cũ bằng cách khác không? Tôi có đặt thêm một câu hỏi trước khi vội kết luận không? Tôi có bỏ bớt một bước vô ích trong cách làm không? Tôi có thử một giả thuyết nhỏ và nhận ra điều gì từ kết quả không? Những thay đổi ấy thường không diễn ra dưới dạng một cột mốc dễ khoe, nhưng có thể quan trọng hơn số trang đã lật.

Học không phải lúc nào cũng cần ứng dụng ngay

Nếu vừa đọc một ý tưởng đã vội tìm chỗ áp dụng, ta cũng có thể rơi vào một cực đoan mới. Không phải kiến thức nào cũng phù hợp với vấn đề hiện tại. Một mô hình được viết cho doanh nghiệp khác, thị trường khác hoặc một thời điểm khác có thể cần điều chỉnh rất nhiều. Cố áp dụng chỉ để chứng minh đã học có thể khiến công việc phức tạp hơn mà chẳng giúp người nào.

Có những lúc việc học tốt nhất là để lại một dấu hỏi. Một tác giả nói điều này, nhưng điều kiện nào khiến nhận định ấy đúng? Có trường hợp ngược lại không? Nếu chuyển sang bối cảnh mình đang làm, có điều gì không còn giữ nguyên? Chừng nào chưa có câu trả lời, giữ ý tưởng ở trạng thái cần kiểm chứng là cách tôn trọng cả kiến thức lẫn công việc.

Tôi muốn cho phép mình học theo ít nhất hai nhịp: một nhịp mở rộng, để biết thêm những cách nghĩ mình chưa từng thử; và một nhịp đào sâu, để kiểm tra những ý tưởng thật sự có cơ hội giúp giải quyết vấn đề đang gặp. Không cần biến hai nhịp này thành đối thủ. Đọc rộng tạo khả năng kết nối. Thực hành có chọn lọc giúp biết kết nối nào hữu ích.

Một ghi chú hay chưa chắc là một bài học đã sống

Tôi từng thấy việc ghi chép có một sức hấp dẫn riêng: câu chữ được sắp xếp gọn, các khái niệm nối với nhau bằng mũi tên, một framework nhìn vào thấy rất hợp lý. Có thể dành nhiều thời gian làm cho hệ thống ghi chú trở nên đẹp và đầy đủ. Nhưng sự hoàn chỉnh của ghi chú không tự bảo đảm rằng mình sẽ nhớ nó vào đúng lúc cần quyết định.

Đôi khi điều còn thiếu không phải là một cách lưu trữ mới, mà là một chiếc cầu từ ghi chú sang hoàn cảnh sử dụng. Câu này có ích khi nào? Vấn đề nào khiến tôi nhớ đến nó? Tôi muốn thử điều gì? Nếu thử, dấu hiệu nào khiến tôi tin rằng phương án có giá trị? Nếu sai, tôi cần học gì thay vì bảo vệ ý tưởng ban đầu?

Tôi nghĩ một ghi chú ngắn về điều đã thay đổi trong cách làm có thể đáng giá không kém một bản tóm tắt dài. Chẳng hạn, sau khi đọc về cách đặt câu hỏi, thay vì chỉ chép lại công thức, tôi có thể ghi rằng mình muốn kiểm tra định nghĩa của một chỉ số trước khi tranh luận nguyên nhân tăng giảm. Đây là ví dụ về một hành động có thể thử, không phải tuyên bố rằng tôi đã làm và nhận được một kết quả cụ thể.

Đừng biến việc học thành cuộc thi tìm ý tưởng mới

Khi nguồn kiến thức quá phong phú, ý tưởng mới luôn hấp dẫn. Mỗi tuần có thể bắt gặp một mô hình tư duy, một công cụ và một thuật ngữ khiến mình muốn đổi cách làm. Nhưng có lẽ không ít giá trị nằm ở việc ở lại với một ý tưởng đủ lâu để nhìn thấy giới hạn của nó.

Một nguyên tắc tưởng như đơn giản, chẳng hạn đo đúng trước khi tối ưu, có thể được hiểu nhanh trong vài phút. Vấn đề khó hơn là nhận ra khi nào mình đang không làm theo điều đã hiểu. Khi một báo cáo rất đẹp nhưng định nghĩa chưa thống nhất, khi một con số khiến mọi người vội vàng, khi việc sửa cách đo bị xem là chậm tiến độ, lúc ấy kiến thức mới có cơ hội trở thành một lựa chọn thực sự.

Nếu mỗi lần gặp sự khó chịu lại chuyển sang một công cụ hoặc framework mới, ta sẽ khó biết điều gì trong cách làm cũ cần được sửa. Học nhiều không nhất thiết cần thay đổi phương pháp liên tục. Đôi khi, kết quả của một mùa học tốt là một vài nguyên tắc đã trở nên sâu hơn và được dùng nhất quán hơn.

Đánh giá cuối quý: thành tích là gì?

Ý định của tôi không chỉ là học cho vui. Tôi cũng muốn cuối quý có thể nhìn lại, báo cáo những gì đã học và áp dụng. Điều ấy làm câu hỏi về bằng chứng trở nên cần thiết: nên coi điều gì là thành tích, và điều gì vẫn chỉ là kế hoạch?

Tôi không muốn viết rằng một phương pháp giúp cải thiện hiệu quả nếu chưa có cách đối chiếu phù hợp. Cũng không muốn biến một lần thử thành quy luật cho mọi tình huống. Nếu học được một ý tưởng và dùng nó để thiết kế một bảng kiểm tra mới, đó là đầu ra của quá trình ứng dụng. Nếu bảng kiểm tra ấy thực sự phát hiện được lỗi trong một số lần thử, đó là một quan sát cần có bối cảnh. Nếu việc phát hiện lỗi giúp tránh được tác động đáng kể, ta còn cần chứng minh mối liên hệ ấy trước khi gọi đó là kết quả.

Không phải mọi thay đổi đều đo được ngay bằng tiền hoặc một chỉ số lớn. Đôi khi thành tích của một giai đoạn học là hiểu rõ một giới hạn, loại bỏ một giả thuyết không đúng hoặc nhận ra mình từng dùng một khái niệm quá lỏng. Những bài học này khó đưa vào một bản báo cáo bắt mắt, nhưng vẫn đáng được ghi lại. Điều quan trọng là gọi đúng tên mỗi loại thành quả, đừng vì muốn bảng review đẹp hơn mà nâng một suy nghĩ thành một kết luận đã được chứng minh.

Có một kiểu tiến bộ ít ồn ào hơn

Tôi thích ý nghĩ rằng học tập có thể làm thay đổi chất lượng câu hỏi. Trước đây, khi thấy một kết quả không như ý, người ta có thể hỏi ngay: cần tăng thêm nguồn lực ở đâu? Sau khi học và trải nghiệm nhiều hơn, câu hỏi có thể chuyển thành: vấn đề thật sự nằm ở đâu; dữ liệu đang phản ánh điều gì; còn điều gì chưa được quan sát?

Không ai bảo đảm đổi câu hỏi sẽ có ngay câu trả lời tốt. Đôi khi việc hỏi kỹ hơn còn khiến quyết định mất thêm thời gian. Nhưng nếu câu hỏi mới giúp ta tránh giải quyết sai vấn đề, sự chậm lại ấy có thể có giá trị. Không phải tốc độ suy nghĩ, mà là độ chính xác của nơi mình đặt sự chú ý.

Tiến bộ còn có thể là biết nói “chưa đủ dữ liệu” trong một tình huống trước đây mình sẽ cố nêu ra một kết luận. Hoặc dám sửa một ghi chú cũ khi tìm thấy bằng chứng trái ngược. Những điều đó khó phô bày bằng một danh sách chứng chỉ, nhưng phản ánh một sự thay đổi trong cách đối xử với tri thức.

Khi kiến thức chưa được dùng, đừng vội gọi nó là vô ích

Một mùa học không cần phải cho ra kết quả tức thì ở mọi chủ đề. Có kiến thức lúc đọc chỉ tạo cảm giác mơ hồ, nhưng một thời gian sau mới trở thành chiếc khung giúp hiểu một vấn đề. Có cuốn sách khiến mình không thay đổi hành động nào ngay, song làm mềm đi một định kiến cũ. Có ý tưởng từng bỏ qua, đến khi hoàn cảnh phù hợp mới thấy giá trị.

Bởi vậy, tôi muốn tránh hai thái cực: một bên tích lũy thật nhiều mà không bao giờ xem lại, một bên chỉ cho phép học thứ có thể chứng minh tác dụng ngay trong tuần. Kiến thức cần thời gian để lắng xuống, nhưng cũng cần những lần được gọi dậy để kiểm tra. Nếu không có khoảng cách giữa học và làm, ta dễ hành động quá vội. Nếu khoảng cách kéo dài mãi, ta lại khó biết điều gì mình thực sự hiểu.

Có lẽ cách đơn giản là giữ một nơi cho các ý tưởng chưa dùng, một nơi cho các ý tưởng đang thử và một nơi cho những điều đã học từ kết quả. Không phải để sở hữu thêm một bộ công cụ, mà để tránh dùng cùng một từ “đã học” cho ba trạng thái khác nhau.

Bớt tự gây áp lực bằng việc học

Một điều cần nhớ trong kế hoạch quý này là thời gian không tự sinh ra. Khi đã có công việc, gia đình và những trách nhiệm khác, mỗi giờ đọc thêm đều lấy từ một khoảng thời gian có thể dành cho nghỉ ngơi, vận động hoặc ở bên người thân. Một kế hoạch học tập nếu chỉ tối đa hóa lượng nội dung sẽ sớm đánh đổi chính điều nó muốn phục vụ.

Tôi không muốn biến buổi tối nào chưa đọc thành một buổi tối thất bại. Có lúc việc nghỉ ngơi giúp ngày hôm sau tỉnh táo hơn để hiểu một vấn đề. Có lúc đọc chậm một chương rồi ghi lại một câu hỏi đem lại nhiều giá trị hơn việc cố hoàn thành cả cuốn sách. Và có lúc điều tốt nhất mình học được là nhận ra một lời khuyên năng suất không phù hợp với điều kiện sống hiện tại.

Khi tự đặt mục tiêu, người ta thường nhìn thấy hình ảnh một phiên bản tốt hơn trong tương lai. Nhưng người đang học cũng đang sống ở hiện tại. Nếu quá trình đi đến phiên bản ấy làm mình liên tục kiệt sức, mục tiêu cần được xem lại cách thực hiện, thay vì chỉ tăng thêm kỷ luật.

Một cách tổng kết giản dị hơn

Cuối mỗi tuần, có lẽ không nhất thiết phải hỏi tôi đã tiêu thụ bao nhiêu nội dung. Tôi muốn thử nhìn vào ba điều: một ý tưởng đáng giữ, một câu hỏi còn mở và một thay đổi nhỏ có thể kiểm tra. Nếu chưa có thay đổi phù hợp, cứ nói rằng chưa có. Không cần gắn nhãn ứng dụng lên một việc mới chỉ nằm trong sổ tay.

Cuối quý, một bảng tổng kết có thể ghi rõ điều đã đọc, điều đã hiểu theo cách của mình, việc đã thử và bằng chứng thu được. Những dòng còn trống không phải là thất bại; chúng nói cho mình biết phần nào mới là ý định, phần nào thực sự đi qua đời sống. Quan trọng nhất, bảng ấy nên giúp ra quyết định về việc học tiếp theo, không chỉ để chứng minh vài tháng đã rất bận rộn.

Tôi vẫn muốn đọc, nghe và học từ nhiều nguồn. Tôi vẫn thấy việc được tiếp xúc với những cách nghĩ hay là một niềm vui riêng. Chỉ có một câu hỏi tôi muốn đi cùng suốt quá trình ấy: sau khi đóng cuốn sách lại, điều gì trong cách mình nhìn vấn đề và đối xử với công việc sẽ khác đi?

Nếu chưa trả lời được, có thể tôi chưa cần thêm một khóa học mới. Có thể tôi chỉ cần trở lại với một ý tưởng đã ghi, thử đặt nó cạnh một vấn đề thật và đủ kiên nhẫn để xem chuyện gì xảy ra. Không phải mọi bài học đều cần thành tích. Nhưng những bài học mình muốn dùng để trưởng thành nên có cơ hội bước ra khỏi trang giấy.